گزارش‌های باستان‌شناسی: از امنیتی‌سازی و اسناد طبقه‌بندی‌شده تا رویکرد علمی و دسترسی آزاد

این مقاله با تأکید بر نقش بنیادین گزارش‌های باستان‌شناسی در تولید، حفظ و انتقال دانش، به بررسی ضرورت تهیه، انتشار و دسترسی آزاد به این اسناد اولیه می‌پردازد. استدلال اصلی نوشتار آن است که کاوش، فرآیندی ذاتاً تخریبی است و تنها از طریق تدوین جامع و دقیق گزارش‌های میدانی است که امکان بازآفرینی لایه‌ها، سازه‌ها و یافته‌ها برای نسل‌های آینده فراهم می‌شود. بر اساس اصول اخلاقی و روش‌شناختی باستان‌شناسی و منشورهای نهادهای بین‌المللی، انتشار به‌موقع و بدون محدودیت گزارش‌ها شرط بنیادین شفافیت، نقدپذیری و تداوم پژوهش علمی است. مقاله نشان می‌دهد که محدودسازی یا امنیتی‌سازی این گزارش‌ها مانع از بازبینی علمی، یکپارچه‌سازی داده‌ها و شکل‌گیری مطالعات کلان‌نگر می‌شود و زمینه را برای تحریف داده‌ها و بهره‌برداری‌های سیاسی فراهم می‌سازد. همچنین چالش‌هایی چون نگرانی‌های مالکیت فکری، کمبود منابع، نبود استانداردهای ثبت و خطرات حفاظتی مورد بحث قرار گرفته و راهکارهایی نظیر ایجاد مخازن دیجیتال با دسترسی آزاد، سیاست‌گذاری الزام‌آور، انتشار مرحله‌ای و فرهنگ‌سازی علمی پیشنهاد شده است. مقاله نتیجه می‌گیرد که داده‌های باستان‌شناختی میراث مشترک جامعه علمی و بشری‌اند و دسترسی آزاد به آن‌ها پیش‌شرط پویایی، مسئولیت‌پذیری و پیشرفت واقعی دانش باستان‌شناسی است.

نویسنده: مصطفی ده‌پهلوان (دانشیار باستان‌شناسی دانشگاه تهران)، نشریه علمی میراث جنوب غربی آسیا، دوره ۱، شماره ۲، آذر ۱۴۰۳

https://doi.org/10.22034/hsaj.2025.562410.1031