خانه انیس‌الدوله

برخلاف تصور رایج، تاریخ تهران فقط به نام شاهان و مردان دربار ثبت نشده؛ بسیاری از بناهای مهم پایتخت، به‌ویژه در دوره قاجار، با نام زنان بانفوذ و سوگلی‌های شاهان گره خورده‌اند. یکی از شاخص‌ترین این بناها، خانه انیس‌الدوله، همسر محبوب ناصرالدین‌شاه قاجار است.

انیس‌الدوله که نام اصلی‌اش فاطمه بود، از زندگی ساده چوپانی به جایگاهی رسید که عملاً به قدرتمندترین زن دربار قاجار تبدیل شد. نفوذ او به حدی بود که نشان‌های سلطنتی دریافت کرد، با شاه مستقیم اختلاف نظر داشت و نخستین ملکه ایرانی بود که به اروپا سفر کرد. ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۵۸ خورشیدی، خانه‌ای مجلل در حوالی امیریه و نزدیکی باغ امیرکبیر به او هدیه داد.

این خانه تاریخی، بنایی دوطبقه در میان باغی بزرگ است با حوض مرکزی، آب‌انبار، حمام خزینه‌دار، آشپزخانه سنتی و فضاهای مجزای خدمه. طبقه اول، بخش اصلی و تشریفاتی بناست که با ایوان بزرگ، ستون‌های متعدد، گچبری‌های پرکار، آینه‌کاری‌های ظریف و نقش‌مایه‌های گل و طبیعت با رنگ‌های سرد تزئین شده؛ تزئیناتی در خور «ملکه غیررسمی ایران» در عصر ناصری.

خانه انیس‌الدوله در دوره پهلوی کاربری مسکونی خود را از دست داد و مدتی به مدرسه تبدیل شد؛ گفته می‌شود پروفسور محمود حسابی نیز در همین بنا تحصیل کرده است. این خانه در سال ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد، اما با وجود مرمت‌های محدود، همچنان نیازمند توجه جدی برای حفظ و احیای کامل است.

امروز خانه انیس‌الدوله، نه‌فقط یک بنای تاریخی، بلکه نمادی از قدرت، نفوذ و نقش زنان در تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران به شمار می‌رود.