دوم - مهدویت در آینه مطالعات غربی؛ از انقلاب ایران تا داعش

مهدویت در نگاه اسلام‌پژوهان غربی چگونه تغییر کرده است؟

در این قسمت، مروری داریم بر مهم‌ترین آثار و رویکردهای آکادمیک اسلام‌پژوهان غربی درباره مهدویت؛ از پیروزی انقلاب اسلامی ایران تا امروز.

نخست، به نقش انقلاب اسلامی ایران در تحول و بازتعریف نگاه پژوهشگران غربی به مسئله مهدویت می‌پردازیم و دو دلالت معنایی متفاوت «مهدویت» را در ادبیات اسلام‌شناسان غربی بررسی می‌کنیم.

در ادامه، آثار پژوهشگرانی همچون جاسم حسین، عبدالعزیز ساشدینا، ورنا کلم، محمدعلی امیرمعزی و سعید امیر ارجمند در این دوره مرور می‌شود.

اما از آغاز هزاره سوم، موج‌های تازه‌ای در مطالعات مهدویت شکل می‌گیرد. هزاره‌گرایی مسیحی، پیوند مفاهیم موعودگرایی با تحولات سیاسی، سخنرانی محمود احمدی‌نژاد در مجمع عمومی سازمان ملل، ظهور داعش و تحولات منطقه‌ای، هر یک به شکل‌گیری پرسش‌ها و رویکردهای جدیدی در میان پژوهشگران غربی کمک می‌کنند؛ روندی که به تخصصی‌تر شدن مطالعات مهدویت می‌انجامد.

در این بخش، به آثار و دیدگاه‌های پژوهشگرانی همچون امید قائم‌مقامی، کالین ترنر، ادموند هایس، ماریلا ارقی و دیگر محققان نیز خواهیم پرداخت؛ پژوهش‌هایی که طیف گسترده‌ای از موضوعات مرتبط با مهدویت را دربرمی‌گیرند.

(00:00) سلام و خوشامدگویی
(01:00) مرور مسیر تاریخی مطالعات مهدویت؛ از سفرنامه‌های اروپایی عصر صفوی تا کنفرانس استراسبورگ
(04:19) هدف از انتخاب نقاط عطف و دلیل نپرداختن به برخی پژوهشگران
(05:37)  دو دلالت معنایی واژه مهدویت در مطالعات غربی
(07:44)  انقلاب اسلامی ایران و تغییر نگاه آکادمی غرب به مهدویت شیعی
(08:11)  تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر رشد تعداد آثار و تنوع موضوعی مطالعات مهدویت
(10:50)  نقل دیدگاه ویلیام تاکر درباره بازتاب مهدویت شیعه در انقلاب اسلامی
(11:56)  تفاوت انقلاب اسلامی با جنبش مهدی سودانی
(14:16) معرفی بازه ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۰ میلادی  و پژوهشگران برجسته این دوره
(15:11) معرفی کتاب جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم و اهمیت آن در مطالعات غربی
(16:21) نظر یان هوارد درباره جامعیت کتاب جاسم حسین
(17:43)  توضیح درباره یان هوارد، و نگاه وی به غیبت کبری
(19:17) معرفی عبدالعزیز ساشدینا و کتاب موعودگرایی در اسلام: ایده مهدی  در میان شیعان دوازده امامی
(21:23) دلیل ارجاع بیشتر در آثار غربی به آثار و نظرات ساشدینا در برابر کتاب جواد علی و جاسم حسین  
(23:23) معرفی ورنا کلم و مقاله وی در سال ۱۹۸۴ با موضوع «چهار سفیر امام دوازدهم در دوران تکوین تشیع دوازده‌امامی»
(24:25)  اشاره به ترجمه انگلیسی مقاله در سال ۲۰۰۶ و استمرار بحث تا کتاب ادموند هایس در سال ۲۰۲۱
(25:52) ورود به فضای رسانه و معرفی رمان  The Mahdi اثر ای. جی. کوینل (فیلیپ نیکلسون)؛ نمونه‌ای از بازنمایی سیاسی و رسانه‌ای مهدویت پس از انقلاب
(28:16)  معرفی محمدعلی امیرمعزی و رویکرد باطن‌گرایانه او در مطالعات تشیع و مهدویت
(29:51)  معرفی سعید امیرارجمند و کتاب سایه خدا و امام غایب، روش جامعه‌شناختی وی و دیگر آثارش
(31:39)  بیان تحلیل جامعه‌شناختی امیرارجمند از باور به مهدویت با استفاده از مفاهیم ماکس وبر
(35:12)   تغییر هزاره و جایگاه هزاره‌گرایی و موعودگرایی در مسیحیت؛ افزایش مطالعات تطبیقی اسلام و مسیحیت
(36:48) بررسی واژگان مورد استفاده پژوهشگران غربی از جمله هزاره‌گرایی، موعودگرایی، آخرالزمان و بازگشت مسیح
(38:11)   انفجار اطلاعات و تأثیر گسترش منابع و دسترسی آسان‌تر به آثار بر مطالعات مهدویت
(40:08)  سخنرانی محمود احمدی‌نژاد در مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۰۵ و بازنمایی مهدویت سیاسی
(44:00)  اشاره به یازده سپتامبر، بمب‌گذاری‌های لندن، ظهور القاعده و داعش و چگونگی تأثیرگذاری آنها بر مطالعات
(45:05) تفاوت ادعای حکومت آخرالزمانی داعش با سایر جنبش‌های اسلام‌گرا
(46:15)  استمرار و انباشت موضوعات مطالعاتی پس از سال ۲۰۰۰؛ تخصصی‌تر شدن پژوهش‌ها .
(48:47) معرفی پژوهش‌های امید قائم‌مقامی با عنوان ملاقات با امام غائب در تشیع دوازده امامی متقدم و پیشامدرن، و کالین ترنر درباره انتظار امام در عصر غیبت کبری و ادموند هایس در خصوص نائبان امام
(50:15)  موضوعات مغفول مانده در مطالعات غربی
(52:10)  دسته‌بندی نهایی موضوعات اصلی مطالعات مهدویت: آموزه غیبت و لوازم آن، نیابت و نهاد وکالت، آخرالزمان و منجی‌گرایی، و ارتباط مهدویت با مدرنیته

🔎 مهدویت در آینه مطالعات غربی؛ از انقلاب ایران تا داعش و جهان معاصر.

🎧 قسمت دوم «مدار غربی» را بشنوید.

با ارائه کارشناسان و محققان، دکتر فاطمه طارمی راد، ناهده انصارین، نفیسه دانشفرد

تهیه کننده: سید مصطفی سید رضازاده

کاری از مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی

IRIC